De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen met het Pam Pam Pam-spel

Wij zijn Márti en Robi – man en vrouw, allebei orthopedagoog gespecialiseerd in autisme – en onze dochter Nóra, die als universiteitsstudent frisse energie meebrengt. We werken al zo'n twee decennia met autistische kinderen, en één gemeenschappelijk doel drijft ons: dat autistische kinderen zich aan de speltafel thuis voelen.

Pam Pam Pam is zo ontworpen dat het voortbouwt op de sterke kanten van het cognitieve profiel dat kenmerkend is voor autisme – het vermogen om te systematiseren, visuele detailfocus, regelvolging. Aan de speltafel kan deze denkstijl een natuurlijk voordeel worden in plaats van een obstakel.

Ritmische lettergrepen voor de spraak van het autistische kind

Voor niet of nauwelijks sprekende kinderen is het uitspreken van ritmische, eenvoudige lettergrepen makkelijker dan dat van ingewikkelde woorden: ze hoeven geen zin te vormen, alleen drie gelijke lettergrepen uit te spreken. Het Pam Pam Pam-ritme ondersteunt de spraakinitiatie, wat bij vertraagde spraakontwikkeling bijzonder waardevol is.

De /p/ is een bilabiale plosief, de /a/ een open klinker en de /m/ een bilabiale nasaal – ze behoren tot de vroegste en gemakkelijkst te vormen klanken: alle drie verschijnen voor het eerst in de brabbelfase (Jakobson, 1941; Vihman, 1996). Als het kind de naam van het spel kan uitspreken, kan dat al in de eerste minuten een gevoel van slagen geven.

De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen met het Pam Pam Pam-logicaspel
Een autistisch kind speelt het Pam Pam Pam-bordspel met zijn begeleider

Ook wie niet spreekt, speelt mee

Wij hebben het spel zo ontworpen dat het ook zonder spraak volwaardig speelbaar is. De opgave is niet het antwoord uitroepen, maar gedachten „uitleggen”. Het kind kiest de schijven van het schijvendienblad en legt ze op de antwoordstrook. Deze bewegingsreeks is op zichzelf de communicatie.

De schijven en de antwoordstrook berusten op een al lang bekend OC-principe: het kind kiest het teken, stelt het samen en geeft het door (Selectie–Constructie–Transactie). Pam Pam Pam vervangt het communicatiesysteem van het kind niet, maar laat dezelfde reeks handelingen oefenen.

De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen – 3 communicatieniveaus

Alle drie zijn gelijkwaardig – het kind kan zich er vrij tussen bewegen.

1

Alleen strook

De laagste drempel. Het neerleggen van de strook is op zichzelf een volledig antwoord. Er wordt geen verbale prestatie verwacht.

2

Strook + wijzen

Het kind legt de strook neer en wijst naar de schijven. De eerste stap van bewust delen – de aandacht is naar buiten gericht, naar de omgeving.

3

Strook + wijzen + „Pam Pam Pam”

Het kind legt de strook neer, wijst naar de schijven en zegt: „Pam Pam Pam.” Fonetisch eenvoudig; het ritme ondersteunt de articulatie.
Wie het niet kan uitspreken, kan het met een OC-hulpmiddel (bijv. een communicatieknop) afspelen – dat geldt evenzeer.

Het eliminatiebord: wanneer het denken zichtbaar wordt

Als begeleider kun je vaak maar moeilijk in het hoofd van het kind kijken: begrijpt het de opdracht, of gokt het? Daar is het eliminatiebord voor. Op dit (gelamineerde) A4-blad doorloopt het kind de logica stap voor stap, visueel.

De begeleider ziet precies waar het kind staat, wat het heeft begrepen en waar het is vastgelopen. We hoeven niets te vragen – alleen te kijken.

Een autistisch meisje laat zien hoe het eliminatiebord gebruikt moet worden
Een autistisch meisje laat zien hoe het eliminatiebord gebruikt moet worden

„Rood, Cirkel, Vijf!” – veilig spreken

Voor kinderen die in vaste zinskaders denken of die angstig worden van spontane spraak, is vrij kletsen stressvol. De taal van Pam Pam Pam is van nature vast: „Rood, Cirkel, Vijf!” Er hoeft niets verbogen te worden en er zijn geen voegwoorden nodig – alleen de zuivere feiten: Kleur–Vorm–Waarde.

Dit vaste taalkader geeft veiligheid en is vrij van sociale valkuilen: geen ironie, geen verwachtingen over intonatie, geen beleefdheidsconventies. Bij kinderen met selectief mutisme kunnen het gevoel van slagen en het voorspelbare taalkader de bereidheid tot stemgebruik aanmoedigen.

Een autistische tiener speelt met zijn vrienden

Competentie-omkering

De maatschappelijke integratie gaat vaak over het autistische kind dat zich probeert aan te passen. Het inclusiemodel van Pam Pam Pam is daar niet op gebaseerd: het spel schept een gedeelde ruimte waarin beide cognitieve profielen hun eigen sterke kanten inzetten. Het regelsysteem is binair – het komt overeen of niet.

Volgens onze praktijkervaring ontleden niet-sprekende autistische kinderen visuele informatie vaak sneller in kleur–vorm–waarde dan hun neurotypische leeftijdsgenoten – dit is een anekdotische observatie, zonder systematische meting. Dit noemen we Competentie-omkering: op het terrein van de visuele logica is het autistische kind op thuisterrein.

Een autistische jongen heeft zijn antwoordstrook tussen zijn kaart en de trekstapel gelegd

Stille verbinding: de kracht van het Gemeenschappelijke derde

Voor veel autistische kinderen zijn direct oogcontact en verplichte mondelinge interactie belastend. Aan de speltafel is ieders aandacht op de schijven en de antwoordstrook gericht – niet op elkaar. Dit kader werkt volgens het principe van het Gemeenschappelijke derde (Husen, 1996): de begeleider en het kind communiceren niet met elkaar, maar via het gedeelde object.

Aanwezigheid en aandacht zijn wederzijds, maar de sociale belasting is minimaal. Het kind verbindt zich via het spel – veilig, in zijn eigen tempo, ook zonder woorden. Volgens de benadering van dubbele empathie van Milton (2012) is de communicatieve moeilijkheid geen eenzijdig tekort van de autistische partij, maar een wederzijds misverstand tussen twee verschillende denkwijzen. Pam Pam Pam slaat daar een brug over – dit noemen we de Brug van de dubbele empathie.

Omgevings- en sensorische structurering

  • Ruimte visualiseren – kaartlegbord met getekende silhouetten. „Alles heeft zijn plaats.”
  • Tijd visualiseren – de dikte van de trekstapel laat zien hoeveel er nog over is. Het „zichtbare einde” ondersteunt het volhouden van de taak.
  • Sensorische bescherming – oefenschijven en dobbelstenen in een gesloten, gevoerde doos: geen lawaai, niets rolt weg.
  • Klittenband als sensorisch kanaal – het „ritsende” geluid en de fysieke weerstand geven sensorische feedback. Prikkelzoekend gedrag wordt in het spel ingebouwd.

Belangrijk: Pam Pam Pam is geen zelfstandig ontwikkelingsprogramma en vervangt geen autismespecifieke ontwikkelingsondersteuning, logopedie, orthopedagogische sessies of psychologische ondersteuning. Wat hier beschreven staat, is gebaseerd op de praktijkervaring van de auteurs; de effecten kunnen per kind verschillen.