De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen met het Pam Pam Pam-spel

Wij zijn Márti en Robi – man en vrouw, allebei orthopedagogen – en onze dochter Nóra, die als universiteitsstudent voor nieuwe energie zorgt. We werken al zo'n twee decennia met autistische kinderen, en één gemeenschappelijk doel drijft ons: dat autistische kinderen zich aan de speltafel thuis voelen.

Pam Pam Pam is zo ontworpen dat het voortbouwt op de sterke kanten van het cognitieve profiel dat kenmerkend is voor autisme – het vermogen tot systematiseren, visuele detailfocus, regelvolging. Aan de speltafel kan deze denkstijl een natuurlijk voordeel worden, geen obstakel.

Ritmische lettergrepen voor de spraak van het autistische kind

Voor niet of nauwelijks sprekende kinderen is het uitspreken van ritmische, eenvoudige lettergrepen gemakkelijker dan dat van ingewikkelde woorden: ze hoeven geen zin te vormen, maar alleen drie identieke lettergrepen uit te spreken. Het Pam Pam Pam-ritme ondersteunt de spraakinitiatie, wat bij vertraagde spraakontwikkeling bijzonder waardevol is.

De bilabiale plosief /p/, de open klinker /a/ en de bilabiale nasaal /m/ behoren tot de vroegste en gemakkelijkst te vormen klanken: alle drie verschijnen ze voor het eerst in de brabbelfase (Jakobson, 1941; Vihman, 1996). Als het kind de naam van het spel kan uitspreken, kan dat al in de eerste minuten een gevoel van slagen geven.

De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen met het logische spel Pam Pam Pam

Autistisch kind speelt met zijn begeleider het bordspel Pam Pam Pam

Wie niet spreekt, speelt toch mee

Het spel werd zo ontworpen dat het ook zonder spraak volledig speelbaar is. De opdracht is niet het uitroepen van het antwoord, maar het „uitleggen” van de gedachten. Het kind kiest de schijven van het schijvendienblad en legt ze op de antwoordstrook. Deze opeenvolging van bewegingen is de communicatie zelf.

De schijven en de antwoordstrook steunen op een al lang bekend OC-principe: het kind selecteert het teken, stelt het samen en draagt het over (Selectie–Constructie–Transactie). Pam Pam Pam vervangt het communicatiesysteem van het kind niet, maar laat het kind dezelfde reeks handelingen oefenen.

De ontwikkeling van autistische kinderen ondersteunen – 3 communicatieniveaus

Alle drie zijn gelijkwaardig – het kind mag er vrij tussen bewegen.

Alleen strook

De laagste drempel. Het neerleggen van de strook is op zichzelf een volledig antwoord. Er wordt geen enkele verbale prestatie verwacht.

Strook + wijzen

Het kind legt de strook neer en wijst de schijven aan. De eerste stap van bewust delen – de aandacht richt zich naar de omgeving.

Strook + wijzen + „Pam Pam Pam”

Het kind legt de strook neer, wijst de schijven aan en zegt: „Pam Pam Pam.” Fonetisch eenvoudig, het ritme ondersteunt de articulatie.
Wie het niet kan uitspreken, kan het via een OC-hulpmiddel (bijvoorbeeld een communicatieknop) afspelen – dat geldt evenzeer.

Het eliminatiebord: wanneer het denken zichtbaar wordt

Als begeleider is het vaak moeilijk om in het hoofd van het kind te kijken: begrijpt het de opdracht, of gokt het? Daarvoor dient het eliminatiebord. Op dit (gelamineerde) A4-blad doorloopt het kind de logica stap voor stap, visueel.

De begeleider ziet precies waar het kind staat, wat het heeft begrepen en waar het is vastgelopen. We hoeven niet te vragen – alleen te kijken.

Autistisch meisje demonstreert hoe je het eliminatiebord gebruikt

„Rood, Cirkel, Vijf!” – veilig spreken

Voor kinderen die in vaste zinskaders denken of die angstig worden van spontane spraak, is vrijblijvend kletsen stressvol. De taal van Pam Pam Pam is op natuurlijke wijze vast: „Rood, Cirkel, Vijf!” Je hoeft niets te vervoegen, er zijn geen voegwoorden nodig – alleen de zuivere feiten: Kleur–Vorm–Waarde.

Dit vaste taalkader geeft veiligheid en is vrij van sociale valkuilen: geen ironie, geen intonatieverwachting, geen beleefdheidsconventies. Bij kinderen met selectief mutisme kunnen het gevoel van slagen en het voorspelbare taalkader de bereidheid om geluid te maken aanmoedigen.

Autistische tiener speelt met zijn vrienden

Competentie-omkering

De maatschappelijke integratie gaat vaak over het autistische kind dat zich probeert aan te passen. Het inclusiemodel van Pam Pam Pam bouwt daar niet op: het spel schept een gedeelde ruimte waarin beide cognitieve profielen hun eigen sterke kanten inzetten. Het regelsysteem is binair – het komt overeen of niet.

Volgens onze praktijkervaring ontleden niet-sprekende autistische kinderen visuele informatie vaak sneller in kleur, vorm en waarde dan hun neurotypische leeftijdsgenoten – dit is een anekdotische observatie, zonder systematische meting. Dit noemen we Competentie-omkering: op het terrein van de visuele logica is het autistische kind op thuisterrein.

Autistische jongen heeft zijn antwoordstrook tussen zijn kaart en de trekstapel gelegd

Stille verbinding: de kracht van het Gemeenschappelijk derde

Voor veel autistische kinderen zijn direct oogcontact en verplichte mondelinge interactie belastend. Aan de speltafel is ieders aandacht gericht op de schijven en de antwoordstrook – niet op elkaar. Dit kader werkt volgens het principe van het Gemeenschappelijk derde (Husen, 1996): de begeleider en het kind communiceren niet met elkaar, maar via het gedeelde object.

Aanwezigheid en aandacht zijn wederzijds, maar de sociale belasting is minimaal. Het kind verbindt zich via het spel – veilig, in zijn eigen tempo, ook zonder woorden. Volgens Miltons (2012) benadering van de dubbele empathie is een communicatieve moeilijkheid geen eenzijdig tekort van de autistische partij, maar een wederzijds misverstand tussen twee verschillende denkwijzen. Pam Pam Pam slaat daarover een brug – dat noemen we de Brug van de dubbele empathie.

Omgevings- en sensorische structurering

Ruimte visualiseren – kaartlegbord met getekende silhouetten. „Alles heeft zijn plaats.”
Tijd visualiseren – de dikte van de trekstapel toont hoeveel er nog rest. Het „zichtbare einde” ondersteunt het volhouden van de taak.
Sensorische bescherming – oefenschijven en dobbelstenen in een gesloten, gevoerde doos: geen lawaai, geen wegrollen.
Klittenband als sensorisch kanaal – het „ritsende” geluid en de fysieke weerstand geven sensorische feedback. Prikkelzoekend gedrag wordt in het spel ingebouwd.

Belangrijk: Pam Pam Pam is geen op zichzelf staand ontwikkelingsprogramma en vervangt geen autismespecifieke ontwikkelingsondersteuning, logopedie, orthopedagogische sessies of psychologische ondersteuning. Wat hier beschreven staat, is gebaseerd op de praktijkervaring van de auteurs; de effecten kunnen per kind verschillen.

Probeer het

Spelregels → Het volledige systeem →